Dj' a skepyî a Viyance, dé Sint-Houbert, el fene mitan di l' Årdene, o coron di l' anêye 1953. Dj' a stî dins les totès dierinnès djermêyes [générations] d' efants k' ont co djåzé walon estant tot ptits. Et on cåzéve co todi walon etur camas e l' sicole comunåle. Troes u cwatre ans pus tård, ça aléve berôler [se modifier du tout au tout].
Dj' a cmincî a tuzer ki l' walon esteut-st on vraiy lingaedje etot aprindant li neyerlandès tins di mes umanités. Les particules séparables weg, uit, neer, voorbij rishonnént come deus gotes d' aiwe a leus soûs d' mestî [équivalentes] e walon « evoye », « foû », « djus », « houte ». Minme po l' emantchaedje del fråze [syntaxe].
On pårler k' aveut-st èn ôte emantchaedje di fråze ki l' lingaedje vijhén m' aviréve esse on vraiy lingaedje. Pocwè, dabôrd, nel nén aprinde e scole ?
Cwand dj' a fwait mes scoles d' årtisyince (c' est po-z esse veterinaire) a Cureguem, dj' aveu-st adjinçné on bateme e walon. Li batijhaedje des studiants, c' est les asprouves k' on fwait passer åzès bleus eyet blouwetes (les noveas). On soçon do costé d' Lidje mi djha, après, k' i gn aveut bråmint d' francès divins mi walon. Sol côp, dji n' aveu nén rilvé l' cayet [je n'y avais pas prêté attention]. Mins pus tård, cwand dj' a dischovrou (fén asblåwi, èn ome !) totes les ritchesses do vocabulaire et des belès letes di totavå li Walonreye, dj' a rtuzé a pocwè ki mi copleu m' aveut dit çoula.
Ça fwait ki vo m' la metou a scrire et a scrire. Dj' a stî mo [très] bén aidî pa Lucyin Linåd [Léonard], des Relîs Namurwès - li Bon Diu si åme - ki dj' a cnoxhou pal gazete l'Avenir du Luxembourg. Come on cåzot tos tchamps tos payis do walon e scole, dj' a fwait on live etcherpeté come les lives di flamind, d' inglès, d' almand. C' est « Ene Båke so les bwès d' l' Årdene ».
Cwand on-z a strimé li live a Rdû, e 1984, dj' a stî ene miete sibaré k' on voeyeut e mi-minme un espoir pour les lettres dialectales, luxembourgeoises en particulier. Çou ki dji vleu, mi, ci n' esteut nén divni on « literateur », mins ki les efants raprindénxhe li walon.
Eyet çoula, ça n' avancive nén, ça n' avancive waire, todi.
A fwait ki l' tins passéve, dj' esteu stomaké do vey, metans, mes ptitès neveuses ki n' savént pus çou k' ça vleut dire « ene gade ». Et les waloneus k' estént tertos ki haetchént li coviete [tirer la couverture] tchaeconk après lu. Çou ki nos faleut, c' esteut on cmon scrijhaedje [une écriture commune]. Dji l' aveu dit dispu 1984 :
Nos walons, les fåt rfonde,
È fé on vraiy cåzaedje,
Scrire dins l' minme sicrijhaedje,
Tni do cas d' nosse trezôr.
mins adon, ça aveut toumé dins l' oraye d' on storné [sourd].
Li deujhinme aloumire, li « flach » direut on bén, ki m' a pår enondé por mi m' enaiwer [m' investir à fond] dins l' naeçale do walon - façon d' cåzer, ca on n' s' enaiwe nén dins ene naeçale [on ne se jette pas à l' eau dans une barque] -, c' est cwand dj' a-st avnou o Marok, e 1977.
Li Marok, c' est on payis k' a stî colnijhî påzès Francès. Cwand dj' a-st avnou låvå, di dju, la fok [seulement] ki dji m' rinda conte k' i gn aveut deus sôres di Beljes : les Flaminds ki cåzént on lingaedje da zels, et les Walons, ki djåzént… francès. Ça fwait k' po les Marokins, dj' esténs des Francès eto, dj' ô bén [cela signifie] des ancyins colnijheus.
Pocwè, nozôtes les Walons, ni dvizréns dju nén on lingaedje bén da nosse ? Nos end avéns bén onk, Diale evole ! Li walon ! C' est ci apinse la, ki l' francès n' esteut nén mi lingaedje, nerén li lingaedje des djins ki dji handléve [traiter, travailler] avou zels, ki m' a bouté a-z aprinde raddimint l' arabe do Marok, et a raprinde mi walon.
Cisse pîce la di m' vicåreye, dji l' a conté dins Singuliers, 1993, (2), 13-16 et (3), 13-19.
Ça fwait ki dji scrijha come on pierdou di 1981 a 1984. Dipus did 100 bokets, di totes les cognes eyet di totes les sôres. Mins cwè fé avou tot ça. C' est k' ci n' est nén l' tot di scrire. Eco fåt i eplaidî [publier].
C' est la k' est l' nuk, dit-st i l' soyeu ! [voilà où le bât blesse]. Sins mzeures a prinde pås manaedjeus politikes po raprotchî les walons pårlers, eyet po raprinde et s' ridjåzer nosse lingaedje dins l' veye di tos les djoûs, gn aveut cåzumint pont d' avance di scrire. Po vos scrijhaedjes esse roistés dins on ridant come pîce di muzêye do vî vî lingaedje did ciddé [d'ici], c' esteut di l' ovraedje di vîpirincieus [archéologue], waire por mi, paret.
C' est so ces etrevéns la ki dj' a rescontré Lorint Hendschel, k' a bén vlou vni djåzer di çou k' il aveut cmincî pol « normålijhaedje » do walon. « Normalizåcion », c' esteut on mot ki m' shonnéve mo grandiveus; djel ribatijha « rifondaedje ».
Li rfondaedje, dabôrd, mi shonnéve esse li seule boune voye po renonder l' walon. Dji l' aveu bén veyou avou "Ene Båke". Les mwaisses di scole ni sårént l' eployî po fé scole, paski leu walon, 20 km pus lon k' Transene, est ddja pår diferin di çou k' dj' a scrît å-z ôre li pårler des djins d' mes djins [à l'audition de la langue de mes proches].
Dins m' tiesse, li pordjet « rifondou walon » aléve rashonner tos les waloneus, di Nuvele a Måmdey, sapinse a on dvanceu, li Pére Grignard.
Åy, hê, ti !
Nonante åcint des waloneus ni voeyént nén voltî, - et minme voeyént evi - li pordjet di cmon lingaedje. L' aroke, c' est k' nolu n' a ene ôte atuze, bén etcherpetêye, po fé rviker l' walon pus lon ki l' clotchî di s' viyaedje. Gn a les cis k' ont ddja codåné l' walon, et li rclamer « moirt, mins sorvicant dins ses belès letes ». Gn a ds ôtes k' el vôrént vey riwangnî des naxhes [niche, endroit] wice k' on s' endè sierveut dinltins, mins ki, po fé li rclame di çou k' on-z a lomé li « linwe-ehåyaedje », u e franlon, planificåcion do statut, si rtapèt sol francès. Ça a stî inla. Come si l' academeye francesse ståréve ses idêyes en inglès !!!
Mins dji n' mi rinda nén. Les Årdinwès, on lome eto Ådnoes, çou ki s' prononce Ån'neus a Lidje, et a stî ricoprin « ågn'gneus », moeneus d' ågnes. Ça fwait k' i n' sont nén bukés tiestous po rén !
Copurade ki dj' voeyeu ki l' idêye n' endaléve nén a målvå. Lorint Hendschel aveut amoenné avou lu Tiri Dumont. Dj' aveu trové, dispu 1995, Pire Otdjåke. Tot spårdant nos nouvès idêyes, dj' avéns toumé so S. Quertinmont, pus so Djan-Pire Hiernaux. Totès djins ki voeyént bén ki l' mwaisse-voye do disfindaedje do walon passéve på rfondou.
Nos metîs « Li Ranteule » so pîs. Bénrade, Ive Påket, ki va divni si deujhinme prezidint, va moenner li soce sol voye do boutaedje po fé ricnoxhe li walon, dizo l' cogne d' on cmon lingaedje, emey les politikîs. Sol rifondaedje, dj' aléve aprinde a cnoxhe et a bouter avou Pablo Sarachaga, li prumî Walon del novele djermêye - les cis ki n' ont nén toumé dvins estant ptits - a aveur raprin nosse lingaedje pal voye do rfondou.
Dins m' famile, dji n' a waire sondjî a mete do walon dins m' vicaedje di tos les djoûs divant 1990. Mins come dji n' a måy rivnou ridmorer el Walonreye, et ki dj' m' a maryî avou ene crapåde did låvå, dji nos avéns adût a ns arinner dins l' lingaedje did par la (l' arabe do Marok). Tot-z ovrant sol rifondou, dj' a coprindou ki l' walon ni s' pleut schaper ki s' on l' djåzéve nozôtes minmes a nos propes efants. Ça fwait k' dj' a-st ataké avou mes zwers, ki l' pus vî esteut ddja on refoircî gamén. Mins l' dierinne, leye, a-st oyou l' walon dispu k' elle esteut e vinte di s' mame.
Dj' a djåzé tenawete a m' feme e walon, et s' a-t ele metou bråmint des mots e si oraye, tantea k' on pout ddja aler lon dins l' ramtaedje, mi e walon et leye mi responde en arabe.
L' aroke, c' est ki cwand dji rivnans el Walonreye, mes djonnes n' ont waire l'ocåzion di trover ds ôtes djins po tchafter avou zels. Et e scole - li pus vî a rivnou achever ses umanités el Beldjike -, nole aparince ni do walon, ni del Walonreye. Ça a l' air d' esse des mots disfindous dins l' boke des acsegnants. Pôreut vali ki dji m' brouyaxhe !
Asteure, li walon est ene vraiye drouke por mi, dins les deus sinses do mot: c' est l' veur ki dji so-st elaxhî après, come des ôtes k' ont leu ptit molon: li tévé, li fotbal, les colons... u li hachich. Mins eto, ça m' aide sifwaitmint a aswadjî les rascråwes del veye, ki dj' end a yeu m' pårt, come tertos.
Amen !
Rapontyî e 2002 dizo l' tite « Mi et l' walon » (https://rifondou.walon.org/lv/biyografeye.html)